سخنراني حضرت آيت الله العظمي وحيد خراساني به مناسبت ولادت امام رضا عليه السلام

چون مقدمه مولود امام هشتم عالم محمد است ،‌ بهتر اين است كه به حديثي از آن حضرت با دقت و عنايت توجه بشود .

 هر موجودي از موجودات در نظام تركيب مركب است . مثل معجوني ؛ منتها در هر معجوني عمودي است . جزئي كه قوام در آن معجون به آن جزء است .

انسان اعظم المركبات عالم امكان است . اين موجود مرموز و آن چه در او نهفته شده ، فوق بيان است . اين مركب ، معجوني است از تمام اجزاء اين عالم .

أ تزعم انك جرم صغير        وفيك انطوي عالم الأكبر[1]

وقتي بيان و انسان كامل اين است ،‌ آن وقت روشن مي‌شود اين چه مخلوقي است كه :

ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آَخَرَ

كه فرمود :

فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ

عمده اين است كه بايد گفت و ديد سرّ اين عظمت چيست ؟ عمود معجون انسانيت و آن جزء اعظم كدام است ؟ انسان بما هو الإنسان چيست ؟

الإنسان بما هو نبات ، تغذيه و تنميه است . الإنسان بما هو حيوان ، شهود و غضب است ؛ اما الإنسان بما هو انسان عقل است .

دعامة الإنسان العقل . [2]

بيان امام هشتم ،‌ هم دلالت مطابقي دارد و هم دلالت التزامي . عباراتي است و اشاراتي و لطائفي . تا آن جايي كه ميسر بشود از اين حديث بهره‌اي ببريم . فرمود :

عقل مسلمان تمام نمي‌شود ،‌ به سر حد كمال نمي‌رسد ؛ مگر در او ده خصلت پيدا بشود .

 اگر كسي اين حديث را درك كند ، الآن كه من مي‌گويم و اهل تأمل باشد ، خواهد ديد كه تمام اصول حكمت نظري و عملي در اين روايت جمع است و كلمه امام ،‌ امام الكلمات است .

اولاً در اين جمله اولي ثابت كرد كه انسانيت انسان به عقل است . آن حقيقت نهفته در اين وجود را استخراج كرد . فضول را القاء و لبّ اللباب را گرفت . حواشي را قلم زد ،‌ متن را گرفت . بعد مهم اين است كه ضميمه كرد «مسلم» را تا بفهماند كه اصلاً اسلام توأم با عقل است . عقل و اسلام قابل تفكيك نيست ؛ منتها اسلام اگر شناخته بشود ،‌ عقل اگر شناخته بشود ! . قهراً تصور هر دو مستلزم درك اين ملازمه غير قابل انفكاك است . به اين جمله ارتباط عقل و اسلام را بيان كرد . بعد وارد شد در كمال عقل . مهم اين  است كه اگر گوهري أنفس جميع جواهر باشد و از او نفيس تر در خزينه خقلت گوهري نباشد ، آن گوهر باز ذو درجات باشد ، درجه قصوي آن گوهر ، مرتبه عليا ، چه خواهد بود .

حديث ،‌ حديثي است كه عالم آل بيت مي‌خواهد بشريت را هدايت كند به آن أنفس نفائس وجود كه فقط در فطرت او نهاده شده . و اين گوهر او را استخراج كرده و برساند به اعلي مراتب اين مقامات . اين چنين كسي است كه :

كلامكم نور وأمركم رشد .[3]

يك حديثش دنيايي را نور باران مي‌كند . بعد كه نشان داد دعامه انسان عقل است ، بعد كه فهماند  تلازم بين اسلاميت و عقل است ، آن وقت وارد شد در بيان تمام خصوصياتي كه آن خصوصيات اين گوهر را به احد اعلي و أكمل مي‌رساند . اول جمله‌اش اين است :

الخير من مأمول والشرّ منه مأمون [4]

براي اهلش ؛ يعني مغزهاي نخبه بشر در اين كلمات ، نظام و ترتيب شق القمر مي‌كند . فطرت بشري  و خميرۀ خلقت انسان بر دو كلمه است . يك كلمه خير و يك كلمه شرّ . شق سوم ندارد . تمام درجات خلاصه مي‌شود در كلمه خير و تمام دركات خلاصه مي‌شود د ر كلمه شرّ . اول ميوه‌اي كه درخت عقل مي‌دهد ، معرفت حسن و قبح است .

اين است عالم آل محمد .

اول ثمر عقل اين است ؛ لذا مستقلات عقليه را وقتي اهل فن حساب مي‌كنند ، اول ادراك حسن و قبح است . در آن فطرت عقلاني ،‌ اولاً معرفت حسن و قبح و خير و شرّ نهفته شده است . بعد در فطرت انساني جلب خير ،‌ دفع شرّ گذاشته شده است . آن وقت مهم اين است كه هر حياتي ضرورت خودش را از جهت ملايمات جلب مي‌كند ، از جهت منافرات دفع مي‌كند . مثلاً حيات حيواني ،‌ جلب ملائمات مي‌كند به شهوت . دفع منافرات مي‌كند به غضب . وقتي به حيات انساني رسيد ، آن چنان انقلاب پيدا مي شود كه حيات حيواني طليعه اش اين است كه جالب خيرات و دافع شرور است . آن چه حسن است ، خواه ناخواه جذب مي‌كند ، آن چه قبيح است ، دفع مي‌كند . وقتي چنين شد ، مي شود :

الخير منه مأمول ، والشرّ منه مأمون .

بعد ما نمي‌توانيم وارد بشويم ؛ چون اگر بخواهم وارد بشوم ،‌ در همين جمله لا اقل بايد چند روز بحث بشود . دقائقش ، نكاتش . فهرستي بس است .

بعد مي‌رسد به مرحله دوم . همه اين‌ها هم حساب دقيق رياضي دارد . هر يك بايد به ترتيب باشد . مرحله دوم كه مي‌رسد اين است :

اگر خيري از خودش سر بزند ، به هر درجه از كثرت باشد ، به نظر قلّت مي‌بيند ؛‌ اما اگر خيري از ديگري سر بزند ،‌ در هر درجه از قلت باشد ، به كثرت مي‌بيند .

غوغائي كرده ، قيامتي در هر جمله‌اي كرده . اين است كمال بشريت . وقتي به همنوعش نگاه كند ،‌خير كم از او كثير ؛ اما وقتي به خودش نگاه كند ،‌ خير كثير در نهايت قلت . اين حيات عقلي كه اين بشر را در ميدان مسابقه به خيرات به جايي مي‌رساند كه عقل  مبهوت است . و اگر اين حديث امام عملي بشود ، بشريت به جايي مي‌رسد كه ملك در مقابل او شهپر بيندازد .

بعد مي‌رسد به مرحله سوم . مرحله سوم اين است :

از دو چيز نه خسته مي‌شود و نه ملال پيدا مي‌كند . اما از آن چيزي كه هر گز خستگي برايش احساس  نمي شود ، برآوردن حوائج خلق است . آن چه محتاج و گرفتار به او رجوع كند ، تا آن‌جايي كه در توان او است ، گره گشاه است . امر ديگري كه ملال ندارد ،‌ اين كلمه است : در تمام طول روزگارش از طلب علم ملال پيدا نمي كند .

آن وقت اين ترتبيت از جهت كمال علمي ، بشر را به كجا مي‌رساند ؟ از نظر كمال عملي او را به چه حد ترقي مي‌دهد . اگر اين احاديث را در اين دانشگاه‌ها اهل فن براي اين ملت بيان مي‌كردند ، اين مملكت نمونه عالم بود .

تا اين جا مرحله استعداد و قابليت به جلب اين كمالات حاصل مي‌شود . بعد آن وقت نوبت مي‌رسد به اين مراحل : اول اين است :

فقر في الله براي عاقل كامل از غناء محبوب تر است .

نتيجه آن تزكيه ، درك اين جهت است . فقر في الله از غناء محبوب تر است . چرا محبوب تر است ؟ نكته اش اين است كه اين غناء مجموعه‌اش مي‌شود حيات دنيا . همه اين كهكشان‌ها ،  تمام اين ستاره‌ها « زين السماء الدنيا » پس اين مرحله هم از دنيا است . همه اين حيات دنيا در يك كلمه خلاصه مي‌شود :

متاع قليل .

چون حد دارد و محدود است . هر محدودي مقرون است به عدم . قهراً منتهي مي‌شود هستي به نيستي ؛ اما اگر شد فقير الي الله ، متصل مي شود به غني حميدي كه فوق ما لا يتناهي بما لا يتناهي غناي او است . منقلب مي شود از فاني به باقي ، از عدم به وجود ،‌ از ظلمت به نور . عقل كه كامل شد ، مي‌رسد به اين جا كه فقر في الله محبوب‌تر از غناء است .

بعد جمله ديگرش اين است كه :

ذلّت في الله محبوب‌تر از عزت است .

مطلب هر كسي عزت است ؛ اما اين جا ورق منعكس مي‌شود ، ذلت مي شود محبوب‌تر از عزّت . شرح اين جمله وقت نيست .

بعد مي‌رسد :

گمنامي في الله براي او محبوب‌تر از شهرت است .

باز او بحثي دارد . تا اين جا تمام شد ؛‌ ولي ركن الأركان باقي مانده . مهم اين است ، اين را براي تمام عظماء بشر گفته است . و آن اين است

هر كسي ، هر كسي را ببيند ، خودش را از او پست‌تر ببيند و او را از خودش برتر ببيند .

اگر چنين شد ، عقل كامل شده و الا هنوز ناقص است . فقط يك مختصر اشاره به دليلش كرد ؛ آن هم خيلي مختصر . فرمود :

هر كسي را كه ببيني از دو خارج نيست . مردم يا از تو بالاترند و برتر و بهتر يا از او تو پست‌ترند و بدتر . آن كسي كه مي‌بيني اگر پست تر از خودت ببيني ، ببين كه شرّ او ظاهر است ؛ اما خير او باطن است . تو شرّش را مي‌بيني ، ممكن است در باطن او خيري باشد كه تو نبيني .

آن جوان الدنگ را در خيابان مي‌بيني ، پيري هستي ، عمري را در عبادت گذرانده‌اي ، مبادا بگويي من از او بهترم . شايد او در رهگذري چشمش به يك زني افتاد ،‌ در آن غرور شهوت براي خدا چشم پوشيده ، آن خير مخفي از تو است . اين شرّ ظاهر است بر تو .

جان به قربان لب و دهنت

اما اگر نظر كني به خودت ، اين خيراتي كه از تو ظاهر است ، معلوم نيست خير تو است يا شر تو است . آيا علم و كمالي كه داري ، شكر او را به جا آوردي ؟ آن هم نه الحمد لله ؛ بلكه وظيفه‌اي كه داري . اين خير تو ؛ اما شرّي كه در باطن داري ، خودت مي‌داني كه چه داري .

هر كس را ببيني بايد به اين نظر ببيني . اگر بهتر از تو است ، بايد كوشش كني در ميدان مسابقه و سرعت بروي تا به او برسي .

اگر اين مجموعه جمع شد ، علي مجده و ساد اهل زمانه  . علو مجدت و سيادت به اهل زمان به اين حديث محقق است . اين حديث فقط تمام دفتر احاديث اهل بيت جمع بشود ، همين حديث از امام هشتم در مسلمين اجراء بشود ، آيا اين مسلمانان با اين كمال عقلي سرآمد تمام امم هستند يا  نه ؟

قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ . [5]

كسي كه گفتارش اين است ، خودش كيست ؟

از خود او بگويم ؟ از قبر او بگويم .

خاك قبرش ، اكسير مقلب ارواح است .

اين حديثي كه الآن مي‌خوانم ،‌ حديثي است كه شيخ المحدثين ، از شش نفر از مشايخ كه از اين جمله است ، محمد بن موسي بن متوكل كه سيد بن طاووس دعوي اجماع بر وثاقتش كرده و علامه و ابن داود شهادت به وثاقتش داده‌اند .[6]

چون اين مجلس ، مجلس عوام نيست ،‌ همه علماء و فضلاء قم هستند ؛ لذا اين حديث با اين سند تأمل كنند .

اين جمع با اين شخصيت ، از علي بن ابراهيم ، اعلي من التوثيق والتوصيف ،‌ از ابراهيم بن هاشم ، الثقة العدل من اساطين الحديث ،‌ از ابن أبي عمير ، مردي كه از اصحاب اجماع است وأجمعة الطائفة علي تصحيح ما يصح عنه ،‌ از حمزة بن حمران كه مروي عنه ابن أبي عمير است .

گفت امام ششم به من فرمود :

پسر پسر من در شهري كشته مي‌شود كه اسم آن شهر طوس است . هر كس او را زيارت كند ، من خودم دست او را مي‌گيرم و به بهشت مي‌بر م .

خاك قبرش چه كرده است كه امام ششم روز قيامت كارش اين است كه دستگير زوار قبر علي بن موسي است . اين عظمت كه امام ششم دست او را بگير ،‌ بعد اين دست را ول نكند تا در مستقر رحمت منزل بدهد . آن چه مهم است ،‌ اين است كه فرمود :

اگر كسي عارفاً بحقه او را زيارت كند ، پرسيد معرفت به حقش چه قدر است ؟ جواب داد : بداند امام است ،‌ بداند غريب است ، بداند شهيد است .

در هر كلمه‌اي هم سرّي است . من الآن مي‌خواهم بگويم ، متحيرم چه جور تفوه كنم . فرمود :

هر كس با اين معرفت او را زيارت كند ،‌ اجر هفتاد شهيد دارد ؛ آن هم اجر شهيدي كه بين يدي رسول الله .

بعد ضميمه كرد :

علي حقيقة .[7]

شهادت ، آن هم بين يدي رسول الله ،‌ يك زيارتش اجر هفتاد شهيد در مقابل سينه خاتم انبياء . به كشف «إني» نشان مي‌دهد كه روحي كه تعلق به آن بدن دارد ، چنان به خاصيت اكسيري منقلب مي‌كند كه زائر قبرش به يك زيارت از آن مرحله مي‌رسد به آن مقام كه لا يدرك ولايوصف .